“กับดักการยกระดับความขัดแย้งปรากฏชัดในวิกฤตอ่าวเปอร์เซีย”

21-3-2026

  สงครามสมัยใหม่แทบไม่เคยเริ่มต้นจากผู้นำที่ตั้งใจจะเข้าสู่ความขัดแย้งที่ยาวนานและมีต้นทุนสูง ส่วนใหญ่มักเริ่มจากเป้าหมายที่จำกัด และความเชื่อว่าสามารถควบคุมการยกระดับความรุนแรงได้ แต่ประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นว่า การกระทำที่มีจุดประสงค์เพื่อบีบให้อีกฝ่ายยอมถอย มักกลับกระตุ้นให้เกิดการตอบโต้ที่ทำให้ความขัดแย้งขยายวงกว้าง สิ่งที่เริ่มต้นในฐานะปฏิบัติการจำกัด ค่อย ๆ ขยายทั้งในด้านขอบเขต พื้นที่ และเดิมพันของสงคราม ผมเรียกพลวัตนี้ว่า “กับดักการยกระดับความขัดแย้ง” ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่ความพยายามของแต่ละฝ่ายในการได้เปรียบ กลับผลักดันให้ทั้งสองฝ่ายจมลึกลงไปในความขัดแย้งที่เดิมทีไม่ได้ต้องการ

  กับดักการยกระดับนี้ไม่ใช่เพียงเรื่องของอารมณ์หรือการคำนวณผิดพลาดเท่านั้น แต่สะท้อนถึงปัญหาเชิงโครงสร้างของสงครามสมัยใหม่ เมื่อผู้นำพึ่งพาอำนาจทางอากาศ การโจมตีจากระยะไกล และรูปแบบของแรงกดดันทางทหารแบบจำกัด พวกเขามักเชื่อว่าสามารถใช้กำลังได้โดยไม่ก่อให้เกิดสงครามขนาดใหญ่ แต่อีกฝ่ายแทบไม่เคยตอบสนองอย่างนิ่งเฉย ตรงกันข้าม พวกเขามองหาวิธีตอบโต้แบบไม่สมมาตร ขยายสนามรบ หรือสร้างต้นทุนในมิติใหม่ ๆ ทุกก้าวที่ตั้งใจจะควบคุมความขัดแย้ง กลับกลายเป็นชนวนของการยกระดับรอบถัดไป

  กับดักการยกระดับนี้กำลังปรากฏให้เห็นในความตึงเครียดระหว่าง สหรัฐอเมริกา และ อิหร่าน ระยะเริ่มต้นของความขัดแย้งมุ่งเน้นอย่างมากไปที่การโจมตีทางอากาศและขีปนาวุธ เพื่อบั่นทอนขีดความสามารถทางทหารของอิหร่าน ปฏิบัติการเช่นนี้สามารถทำลายเป้าหมายและแสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่น แต่แทบไม่เคยทำให้อีกฝ่ายหมดความสามารถในการตอบโต้ เมื่อการเผชิญหน้าโดยตรงทำได้ยาก รัฐที่อ่อนแอกว่ามักหันไปใช้สิ่งที่นักยุทธศาสตร์เรียกว่า “การยกระดับในแนวนอน” ซึ่งหมายถึงการขยายสงครามในเชิงภูมิศาสตร์ โดยการโจมตีทรัพย์สิน โครงสร้างพื้นฐาน หรือพันธมิตรที่ฝ่ายที่แข็งแกร่งกว่าจำเป็นต้องปกป้อง

  อิหร่านมีหลายแนวทางในการตอบโต้ลักษณะนี้ ไม่ว่าจะเป็นการคุกคามโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานและเส้นทางขนส่งในอ่าว การกระตุ้นกลุ่มตัวแทน (proxy) ทั่วภูมิภาค หรือการโจมตีพันธมิตรหรือฐานปฏิบัติการของสหรัฐฯ นอกเหนือจากสนามรบโดยตรง ตัวเลือกเหล่านี้ล้วนทำให้ความขัดแย้งกระจายไปในพื้นที่ที่กว้างขึ้น ขณะเดียวกันก็บีบให้สหรัฐฯ ต้องปกป้องเป้าหมายจำนวนมากขึ้น

  การขนส่งน้ำมันแทบจะหยุดชะงักใน ช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นเส้นทางที่น้ำมันโลกประมาณ 20% ต้องผ่าน และในขณะที่เขียนนี้ อิหร่านได้โจมตีเรือเพิ่มเติมอีกสามลำแล้ว

  สงครามสมัยใหม่มักไม่ได้เริ่มต้นจากผู้นำที่ตั้งใจจะทำสงครามยืดเยื้อและมีต้นทุนสูง แต่กลับเริ่มจากเป้าหมายที่จำกัดและความเชื่อว่าสามารถควบคุมการยกระดับความขัดแย้งได้ อย่างไรก็ตาม ประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นว่าการกระทำที่มุ่งบังคับให้อีกฝ่ายยอมถอย กลับกระตุ้นให้เกิดการตอบโต้ที่ทำให้ความขัดแย้งขยายวงกว้างขึ้น สิ่งที่เริ่มต้นเป็นปฏิบัติการจำกัดค่อย ๆ ขยายทั้งในด้านขอบเขต พื้นที่ และความสำคัญ ข้าพเจ้าเรียกพลวัตนี้ว่า “กับดักการยกระดับความขัดแย้ง” ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่ความพยายามของแต่ละฝ่ายในการได้เปรียบ กลับผลักดันให้ทั้งสองฝ่ายจมลึกลงไปในสงครามที่เดิมทีไม่ได้ต้องการ

  กับดักการยกระดับความขัดแย้งไม่ใช่เพียงเรื่องของอารมณ์หรือการคำนวณผิดพลาดเท่านั้น แต่สะท้อนถึงปัญหาเชิงโครงสร้างของสงครามยุคใหม่ เมื่อผู้นำพึ่งพากำลังทางอากาศ การโจมตีระยะไกล และแรงกดดันทางทหารแบบจำกัด พวกเขามักเชื่อว่าสามารถใช้กำลังได้โดยไม่ก่อให้เกิดสงครามใหญ่ แต่ฝ่ายตรงข้ามแทบไม่เคยตอบสนองอย่างนิ่งเฉย ตรงกันข้าม พวกเขามักหาวิธีตอบโต้แบบอสมมาตร ขยายสนามรบ หรือสร้างต้นทุนในมิติใหม่ ทุกก้าวที่ตั้งใจควบคุมความขัดแย้ง จึงกลายเป็นชนวนของการยกระดับในรอบถัดไป

  กับดักนี้กำลังปรากฏชัดในความขัดแย้งระหว่างสหรัฐอเมริกาและอิหร่าน ระยะเริ่มต้นของสงครามมุ่งเน้นไปที่การโจมตีทางอากาศและขีปนาวุธเพื่อบั่นทอนขีดความสามารถทางทหารของอิหร่าน ปฏิบัติการเช่นนี้สามารถทำลายเป้าหมายและแสดงถึงความมุ่งมั่นได้ แต่แทบไม่เคยทำลายความสามารถในการตอบโต้ของอีกฝ่ายอย่างสิ้นเชิง เมื่อการเผชิญหน้าโดยตรงทำได้ยาก รัฐที่อ่อนแอกว่ามักหันไปใช้สิ่งที่นักยุทธศาสตร์เรียกว่า “การยกระดับในแนวนอน” นั่นคือการขยายสงครามในเชิงภูมิศาสตร์ โดยโจมตีทรัพย์สิน โครงสร้างพื้นฐาน หรือพันธมิตรที่ฝ่ายที่แข็งแกร่งกว่าจำเป็นต้องปกป้อง

  อิหร่านมีหลายช่องทางในการตอบโต้ลักษณะนี้ ไม่ว่าจะเป็นการคุกคามโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานและเส้นทางเดินเรือในอ่าว การใช้กลุ่มพันธมิตรติดอาวุธในภูมิภาค หรือการโจมตีพันธมิตรและฐานที่มั่นของสหรัฐฯ นอกสนามรบหลัก แต่ละทางเลือกทำให้ความขัดแย้งกระจายไปในพื้นที่กว้างขึ้น และบีบให้สหรัฐฯ ต้องปกป้องเป้าหมายจำนวนมากขึ้น การขนส่งน้ำมันผ่านช่องแคบฮอร์มุซซึ่งเป็นเส้นทางของน้ำมันโลกประมาณร้อยละ 20 แทบหยุดชะงักลง และอิหร่านยังโจมตีเรือเพิ่มเติมอีกหลายลำ

  ผลลัพธ์คือความขัดแย้งที่ขยายวงกว้างขึ้นโดยที่ไม่มีฝ่ายใดควบคุมได้อย่างแท้จริง และเมื่อสงครามขยายออกด้านข้างไปยังหลายภูมิภาค ผลกระทบก็มักไม่จำกัดอยู่แค่สนามรบเดิม

สำหรับเอเชีย ผลกระทบของพลวัตเช่นนี้มีนัยสำคัญอย่างยิ่ง

  ผลกระทบแรกคือด้านเศรษฐกิจ การเติบโตของเศรษฐกิจเอเชียจำนวนมากขึ้นอยู่กับเสถียรภาพของพลังงานจากตะวันออกกลาง หากเกิดการหยุดชะงักอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะจากการโจมตีเส้นทางเดินเรือ โครงสร้างพื้นฐานพลังงาน หรือความปั่นป่วนในตลาดประกันภัยโลก ราคาน้ำมันอาจพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว แม้แต่การหยุดชะงักชั่วคราวก็สามารถส่งผลกระทบเป็นลูกโซ่ต่อห่วงโซ่อุปทาน เพิ่มต้นทุนการขนส่ง กระตุ้นเงินเฟ้อ และชะลอการเติบโตทางเศรษฐกิจทั่วภูมิภาค ในเศรษฐกิจโลกที่เชื่อมโยงกันอย่างแน่นแฟ้น ความไม่มั่นคงในอ่าวมักไม่เคยจำกัดอยู่แค่ตะวันออกกลาง

  ประการที่สองคือสมดุลทางทหาร ความขัดแย้งที่ยกระดับขึ้นต้องใช้ยุทโธปกรณ์ขั้นสูงจำนวนมหาศาล โดยเฉพาะอาวุธแม่นยำระยะไกล การรบทางอากาศสมัยใหม่พึ่งพาอาวุธโจมตีจากระยะไกลซึ่งมีราคาแพง ซับซ้อน และผลิตได้จำกัด การปฏิบัติการต่อเนื่องสามารถทำให้คลังอาวุธลดลงเร็วกว่าที่จะผลิตทดแทนได้ และการฟื้นฟูอาจใช้เวลาหลายเดือน

หากอาวุธจำนวนมากถูกใช้ไปกับสงครามยืดเยื้อในตะวันออกกลาง ความพร้อมใช้งานในภูมิภาคอื่นก็ย่อมลดลงตามไปด้วย

 สิ่งนี้นำไปสู่คำถามเกี่ยวกับการกระจายทรัพยากรทางทหารในช่วงที่เกิดวิกฤตหลายแห่งพร้อมกัน นักวางแผนยุทธศาสตร์จะจับตาดูอย่างใกล้ชิดว่าการปฏิบัติการยืดเยื้อในพื้นที่หนึ่งจะส่งผลต่อสมดุลกำลังในอีกพื้นที่อย่างไร

  อีกประเด็นที่เกี่ยวข้องคือการจัดวางกำลังทางเรือระดับโลก เรือบรรทุกเครื่องบินยังคงเป็นหัวใจของการแสดงอำนาจของสหรัฐฯ แต่มีจำนวนจำกัด หากมีการกระจุกตัวของเรือเหล่านี้ในหรือใกล้อ่าวในช่วงสงครามยืดเยื้อ ก็จะเหลือกำลังน้อยลงสำหรับภูมิภาคอื่น แม้การเปลี่ยนแปลงเพียงชั่วคราวก็อาจส่งผลต่อการรับรู้ด้านการยับยั้งและความเปราะบาง

  สุดท้าย สงครามที่ยืดเยื้อมักก่อให้เกิด “การเบี่ยงเบนเชิงยุทธศาสตร์” เมื่อความขัดแย้งลึกขึ้น มันจะดึงทรัพยากร ความสนใจทางการเมือง และขีดความสามารถในการวางแผนทางทหารไปอย่างต่อเนื่อง ซึ่งอาจจำกัดความยืดหยุ่นในการรับมือกับความท้าทายใหม่ในพื้นที่อื่น ในอดีต ภาระสะสมจากสงครามที่ขยายวงกว้างมักส่งผลมากกว่าการรบใดการรบหนึ่ง

  สำหรับเอเชีย บทเรียนไม่ได้มีเพียงเกี่ยวกับตะวันออกกลาง แต่คือการตระหนักว่าความขัดแย้งในภูมิภาคหนึ่งสามารถสร้างผลกระทบระดับโลก ผ่านแรงกระแทกทางเศรษฐกิจ การเปลี่ยนแปลงการจัดวางกำลังทหาร และความต้องการจากสงครามที่ยืดเยื้อ

  การทำความเข้าใจพลวัตเหล่านี้ต้องมองให้ไกลกว่าเหตุการณ์เฉพาะหน้า ไปสู่รูปแบบที่กำหนดสงครามสมัยใหม่ กับดักการยกระดับความขัดแย้งเป็นหนึ่งในรูปแบบนั้น ซึ่งช่วยอธิบายว่าทำไมสงครามที่เริ่มต้นอย่างจำกัดจึงมักกลายเป็นความขัดแย้งที่ใหญ่และซับซ้อนเกินกว่าที่ผู้เริ่มต้นคาดคิด

  ในวิกฤตเช่นนี้ ความสามารถในการประเมินสถานการณ์อย่างชัดเจนถือเป็นพลังเชิงยุทธศาสตร์ เพราะการยกระดับมักไม่ได้เกิดจากเจตนาเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการอ่านปฏิกิริยาของฝ่ายตรงข้ามผิดพลาดอย่างเป็นระบบ

ขณะที่ความขัดแย้งดำเนินต่อไป ผู้สังเกตการณ์ในเอเชียและที่อื่น ๆ จำเป็นต้องพิจารณาว่าพลวัตของการยกระดับนี้ส่งแรงกระเพื่อมออกไปทั่วระบบโลกอย่างไร

By Robert A. Pape

https://www.chinadaily.com.cn/a/202603/19/WS69bb3920a310d6866eb3e913.html