สิ่งที่วิกฤตอิหร่านเปิดเผยเกี่ยวกับกลุ่ม BRICS เหตุใดกลุ่มนี้จึงเงียบต่อสงครามในตะวันออกกลาง

14-3-2026

   ในการประชุมสุดยอด บริกส์ ที่ประเทศ แอฟริกาใต้ ในช่วงฤดูร้อนปี 2023 ประเทศสมาชิกทั้งห้าของกลุ่มได้ตัดสินใจครั้งสำคัญ นั่นคือ เชิญประเทศใหม่อีกห้าประเทศเข้าร่วมกลุ่ม การตัดสินใจครั้งนี้ได้รับเสียงวิจารณ์และความสงสัยอย่างมาก

   ผู้สังเกตการณ์บางคนตั้งคำถามเกี่ยวกับ กระบวนการคัดเลือกสมาชิก โดยชี้ว่าเกณฑ์ในการรับสมาชิกยังคงไม่ชัดเจน ขณะที่บางคนเตือนว่า การเพิ่มจำนวนสมาชิกเป็นสองเท่าในกลุ่มที่มีความหลากหลายอยู่แล้ว จะยิ่งทำให้การสร้างฉันทามติยากขึ้น

   คำวิจารณ์หลักมีอยู่เพียงข้อเดียว คือแทนที่กลุ่มบริกส์จะ เสริมสร้างความร่วมมือเชิงลึกระหว่างสมาชิกดั้งเดิมทั้งห้า กลับเลือกที่จะ ขยายสมาชิกภาพ แทน ในเวลานั้น หลายคนมองว่า การให้ความสำคัญกับจำนวนมากกว่าการพัฒนาเชิงสถาบัน เป็นสิ่งที่ยังไม่น่าเชื่อว่าจะเป็นทางเลือกที่ถูกต้อง

    หนึ่งในประเทศที่ได้รับเชิญใหม่คือ อิหร่าน ในปีเดียวกันนั้น เตหะราน ยังได้เข้าร่วม องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ (Shanghai Cooperation Organization – SCO) หลังจากมีการยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรระหว่างประเทศบางส่วน ซึ่งต่อมาปรากฏว่า สถานการณ์ดังกล่าวเป็นเพียงชั่วคราว

   การโจมตีของ สหรัฐอเมริกาและอิสราเอลต่ออิหร่าน ได้ทำให้ทั้ง บริกส์ และ องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ ตกอยู่ในสถานการณ์ที่ลำบาก หากองค์กรใด ไม่ตอบสนองต่อการรุกรานสมาชิกของตน ก็เสี่ยงที่จะถูกมองว่า ไร้ความสำคัญ แต่ในทางกลับกัน การแสดงความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันอย่างชัดเจน ก็มีความเสี่ยงเช่นกัน เพราะมีไม่กี่ประเทศที่ต้องการเผชิญหน้ากับวอชิงตัน อย่างเปิดเผย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อสมาชิกบางประเทศของบริกส์ เช่น อินเดีย และ สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ยังมีความร่วมมือใกล้ชิดกับ สหรัฐอเมริกา

   ท้ายที่สุด องค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ ได้ออกแถลงการณ์อย่างระมัดระวัง ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเชิงสัญลักษณ์ โดยแสดง “ความกังวลอย่างยิ่ง” และเรียกร้องให้เกิดสันติภาพ

    ส่วน บริกส์ เลือกที่จะ ไม่แสดงจุดยืนใด ๆ โดยใช้ประโยชน์จากโครงสร้างที่ตั้งใจให้มีลักษณะ ไม่เป็นทางการ นักวิจารณ์บางคนมองว่าสิ่งนี้เป็นหลักฐานว่า บริกส์ไม่มีประสิทธิภาพ หรือแม้กระทั่งล้าสมัย แต่ข้อสรุปเช่นนี้สะท้อนถึง ความคาดหวังที่ไม่สมจริง เกี่ยวกับสิ่งที่กลุ่มนี้ถูกออกแบบมาให้เป็นตั้งแต่แรก ความผิดหวังที่เกิดขึ้นกับบริกส์ส่วนหนึ่งมาจาก การประเมินศักยภาพของกลุ่มนี้สูงเกินจริง

    ในความเป็นจริง ในปี 2023 มีการตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์เกิดขึ้น แทนที่จะเปลี่ยนบริกส์ให้กลายเป็น องค์กรระหว่างประเทศแบบเป็นทางการ สมาชิกได้เลือกที่จะ ขยายพื้นที่ทางภูมิรัฐศาสตร์ที่อาจเรียกว่า “พื้นที่ที่ไม่มีตะวันตก” นั่นไม่ได้หมายถึง กลุ่มต่อต้านตะวันตก แต่เป็น เวทีที่ประเทศต่าง ๆ สามารถร่วมมือกันได้โดยไม่ต้องพึ่งพาระบบที่ตะวันตกเป็นศูนย์กลาง

   แม้แต่ในรูปแบบสมาชิกดั้งเดิมเพียง ห้าประเทศ การเปลี่ยนบริกส์ให้กลายเป็นองค์กรที่มีโครงสร้างสถาบันเต็มรูปแบบก็เป็นเรื่องยากอยู่แล้ว เพราะประเทศสมาชิกมี โครงสร้างเศรษฐกิจ ลำดับความสำคัญทางภูมิรัฐศาสตร์ และพันธมิตรเชิงยุทธศาสตร์ที่แตกต่างกันอย่างมาก

    หากพยายามกำหนด โครงสร้างสถาบันที่เข้มงวด ให้กับกลุ่มที่หลากหลายเช่นนี้ ก็อาจทำให้การทำงานของกลุ่ม หยุดชะงักได้ง่าย อีกทางเลือกหนึ่งคือ การสร้างเครือข่ายความร่วมมือที่ยืดหยุ่นนอกระบบที่ตะวันตกเป็นศูนย์กลาง แต่แนวคิดนี้ยังคงเป็น โครงการสำหรับอนาคต

    ในปัจจุบัน สหรัฐอเมริกา ยังคงมีอำนาจมหาศาลผ่าน การครอบงำระบบการเงินโลก อำนาจนี้ทำให้ วอชิงตัน มีเครื่องมือสำคัญในการ บ่อนทำลายความคิดริเริ่มใด ๆ ที่อาจคุกคามตำแหน่งของตน อย่างไรก็ตาม การตัดสินว่ากลุ่ม บริกส์ หมดความสำคัญแล้วตั้งแต่ตอนนี้ถือว่ายังเร็วเกินไป

    รัฐบาลของ โดนัลด์ ทรัมป์ ได้เลือกใช้ แรงกดดันอย่างตรงไปตรงมาและรุนแรงผิดปกติ เพื่อพยายามหยุดยั้งการลดลงของอิทธิพลของ สหรัฐอเมริกาและโลกตะวันตก แนวทางนี้พึ่งพา การแสดงอำนาจอย่างชัดเจน มากกว่าการสร้างฉันทามติทางการทูต

    สงครามกับ อิหร่าน ยิ่งแสดงให้เห็นถึง การเปลี่ยนแปลงจากข้อจำกัดแบบเดิมอย่างชัดเจน มันสะท้อนถึงความเต็มใจที่จะใช้กำลัง โดยให้เหตุผลจากการมีอำนาจของตนเองเป็นหลัก ยุทธวิธีเช่นนี้อาจให้ผลใน ระยะสั้น เพราะมีไม่กี่ประเทศที่ต้องการเผชิญหน้ากับอำนาจที่เหนือกว่าอย่างชัดเจนโดยตรง แต่ การรักษากลยุทธ์แบบนี้ในระยะยาวจะยากกว่ามาก

    ขณะเดียวกัน การเปลี่ยนแปลงทางความคิดเชิงลึกกำลังเกิดขึ้นแล้ว

     ในยุคของ โลกาภิวัตน์แบบเสรีนิยม ระบบกฎเกณฑ์ที่นำโดยโลกตะวันตกได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง เพราะมันมอบผลประโยชน์ที่จับต้องได้ ให้กับหลายประเทศ แม้ว่าโลกที่พัฒนาแล้วจะเป็นผู้ได้รับประโยชน์หลัก แต่ประเทศอื่น ๆ ก็ได้รับ การเข้าถึงตลาด เงินทุน และเทคโนโลยี

    แนวคิดทางอุดมการณ์ที่รองรับระบบนี้เรียบง่ายมาก นั่นคือ การนำของตะวันตกจะเป็นประโยชน์ต่อทุกคนในท้ายที่สุด แม้ว่าการแบ่งปันผลประโยชน์จะไม่เท่าเทียมกันก็ตาม แต่ในปัจจุบัน เรื่องเล่านี้แทบจะล่มสลายไปแล้ว แม้แต่ในเชิงวาทกรรม มันถูกแทนที่ด้วยแนวคิดที่ ตรงไปตรงมามากกว่าเดิม พฤติกรรมของ โดนัลด์ ทรัมป์ บางครั้งดูคล้ายกับ ภาพล้อเลียนของนายทุนผู้ร้าย ที่เคยปรากฏในโฆษณาชวนเชื่อของสหภาพโซเวียต: เอาสิ่งที่คุณสามารถเอาได้ และท้าให้ใครก็ตามมาหยุดคุณ อย่างไรก็ตาม แม้แต่ สหรัฐอเมริกา ก็ไม่สามารถครอบงำการเมืองโลกได้ตลอดไป ด้วยแรงกดดันเพียงอย่างเดียว

    ดังนั้น ความจำเป็นในการสร้าง ทางเลือกอื่น หรือ กลไกที่ช่วยลดการพึ่งพาอำนาจของสหรัฐอเมริกา จึงเริ่มชัดเจนมากขึ้นสำหรับหลายประเทศ เมื่อไม่นานมานี้ แนวคิดนี้ยังต้องใช้ การโน้มน้าวใจ แต่ในปัจจุบัน เหตุการณ์ต่าง ๆ เองกำลังพิสูจน์แนวคิดนี้ กลุ่ม บริกส์ ไม่น่าจะกลายเป็น พันธมิตรต่อต้านสหรัฐอเมริกาอย่างเป็นทางการ และก็ไม่น่าจะถูกออกแบบมาให้เป็น ดุลอำนาจทางทหารหรืออุดมการณ์ เพื่อต่อสู้กับสหรัฐอเมริกา

    แต่ประเทศที่เข้าร่วมกลุ่มนี้มีสัดส่วน ขนาดใหญ่ของเศรษฐกิจโลกและประชากรโลก หากร่วมมือกัน ประเทศเหล่านี้มีศักยภาพที่จะ กำหนดทิศทางของระเบียบโลกในอนาคต ดูเหมือนว่า วอชิงตัน จะเข้าใจเรื่องนี้โดยสัญชาตญาณการที่ โดนัลด์ ทรัมป์ แสดงท่าทีโจมตีกลุ่มบริกส์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า สะท้อนให้เห็นถึง การตระหนักรู้ถึงศักยภาพนั้น ในขณะนี้ กลุ่มบริกส์ยังคงเป็นเพียง เวทีความร่วมมือที่ไม่สมบูรณ์และมีโครงสร้างหลวม แต่ การรักษากลุ่มนี้ไว้ และปล่อยให้มันพัฒนาไปตามเวลา อาจกลายเป็น หนึ่งในบทเรียนที่สำคัญที่สุดสำหรับอนาคต.

By Fyodor Lukyanov, editor in chief of Russia in Global Affairs